Trước
khi Hội đồng Trị sự Nguyễn Phúc tộc cho ấn hành cuốn “Nguyễn Phúc tộc
Thế phả” (nhà xuất bản Thuận Hóa, 1995) thì khi đề cập đến bốn người con
gái của chúa Sãi Nguyễn Phúc Nguyên,hầu hết các tài liệu lịch sử vì
không biết tiểu sử của hai công nữ Ngọc Vạn và Ngọc Khoa (hoặc có thể vì
lý do khác) nên chỉ ghi là “khuyết truyện”.
Tập san
BAVH (2) ghi như sau:
1)-Ngọc Liên:
[Mẹ là hoàng hậu(3)] Vợ của Nguyễn Phúc Vinh,con trưởng của Mạc Cảnh
Huống, phó tướng, trấn thủ Trấn Biên,về sau đổi là Nguyễn Hữu Vinh.(4)
2)-Ngọc Vạn:
(Mẹ là hoàng hậu) Không để lại dấu tích.
3)-Ngọc
Khoa:(Mẹ là hoàng hậu) Không để lại dấu tích.
4)-Ngọc
Đỉnh:(không rõ mẹ là ai) Lấy Nguyễn Cửu Kiều, Nghĩa Quận công, con của
Lê Quảng, tước Quận công(4). Bà mất năm Giáp Tý (1684).
Từ khi
“Nguyễn Phúc tộc Thế phả” được xuất bản tại Huế (1995)thì tiểu sử hai
công nữ Ngọc Vạn và Ngọc Khoa mới được công bố rõ ràng :
- Nguyễn Phúc Ngọc Vạn (con
gái thứ hai của Sãi vương) Năm Canh Thân(1620 ) bà được Đức Hy Tông
(Sãi vương) gả cho vua Chân Lạp là Chey Chetta II.Về sau nể tình
bà,vua Chân Lạp cho người Việt lập một dinh điền tại Mô Xoài (Bà Rịa
ngày nay).
- Nguyễn Phúc Ngọc Khoa (con
gái thứ ba của Sãi vương) Năm Tân Mùi (1631) bà được Đức Hy Tông gả
cho vua Chiêm Thành là PôRôMê.Nhờ có cuộc hôn phối nầy mà tình giao
hảo giữa hai nước Việt Chiêm được tốt đẹp.
Sách “Dân tộc
Chàm lược sử” cũng có ghi chép về cuộc hôn phối Việt Chiêm nầy.
Sau khi
“Nguyễn Phúc tộc Thế phả”được phát hành và sau khi đài truyền hình VTV
ở Sài Gòn chiếu phim “Thời gian vĩnh cửu”(1996) - phim do đài
truyền hình CV21 của Nhật và đài VTV của Việt Nam phối hợp thực hiện –
thì năm 1997, trong sách Hội An do nhà xuất bản Đà Nẵng ấn hành, ở
chương 3 mục 1”Hai người đàn bà Hội An ở Nhật Bản”, tác giả Nguyễn Văn
Xuân viết:”Sotaro, âm là Mộc Thôn Tông Thái Lang. Dòng họ nầy rất giàu
có và đã sang ở Hôi An rất sớm,bằng cớ còn lưu lại là một bức thư ngắn
bằng chữ nôm gởi cho chúa Nguyễn. Mộc Thôn là chủ một chiếc tàu
riêng.Ông cư trú tại đây làm ăn và gây nhiều cảm tình mật thiết với chúa
Nguyễn Phúc Nguyên.Ông được chúa Nguyễn tin cậy, giao cho nhiều trọng
trách ở Hội An.Vào năm 1619 chúa Nguyễn lập cho ông một tờ thư xác nhận
ông đã tự nguyện ở dưới gối (tức là làm chức quan trung thành với chúa )
Sau đó chúa cho ông lấy họ Nguyễn tên Đại Lương, cự danh Hiển Hùng.Chúa
cũng mưu sự giao thông lâu dài ,tốt đẹp với Nhật Bản nên gả con gái là
Ngọc Khoa cho ông.(cf Trần Gia Phụng/Ai đưa công chúa sang
ngang)
Trên “Đặc
san Quảng Đà”năm Mậu Dần 1998 do nhà xuất bản Sông Thu ở Los Angeles,
California, Hoa Kỳ xuất bản tháng 6/1998, trong bài”Những nét đại cương
về thành phố Hội An, mục”Hội An và giai thọai công chúa Ngọc Khoa”đưa
ra cả hai thuyết về công chúa Ngọc Khoa như sau:
1.-Công chúa đã
kết hôn với vua Chăm Pa là Po Ro Mê.
-2-
2.-Công chúa
kết hôn với một thương khách người Nhật Bản đến buôn bán nhiều năm tại
Hôi An (1603 – 1619) tên là Araki Sotaro, tên Việt là Nguyễn Đại Lương.
Bà đã theo chồng về Nhật năm 1620,gặp lúc Nhật cấm tàu buôn xuất
dương,đành ở lại Nagasaki, lấy tên Nhật là
Okakutome,gọi thân mật là Anio. Họ sinh hạ được một người con gái,đặt
tên là Yasu. Sotaro qua đời năm 1636 và công chúa Ngọc Khoa cũng mất vào
năm 1645; ngôi mộ của hai người đươc chôn cất trong khuôn viên chùa
Daionji, nơi họ đã bỏ công sức xây cất và trùng tu.
(Trần Gia Phụng/Ai
đưa công chúa sang ngang).
Trong bài
viết trích dẫn trên, tác giả Trần Gia Phụng lập luận rằng bà vợ của
thương nhân Sotaro chắc chắn không thể là công nữ Ngọc Khoa. Nhưng Trần
Gia Phụng không xác định bà vợ đó là ai.Ông chỉ phỏng đoán rằng:
1.-Vì muốn tăng
giá trị của người đàn bà ông yêu mến, Sataro có thể nói với gia đình
hoặc với bà con rằng vợ của ông là công chúa hay gì đi nữa, làm sao ai
biết được?
2.-Bà vợ của
Sataro có thể là một người bà con trong dòng họ Nguyễn Phúc,có thể đã
được Nguyễn Phúc Nguyên, khi ông còn là hoàng tử trấn nhậm ở Quảng Nam,
tác thành cho hai bên lập gia đình với nhau. Biết đâu Nguyễn Phúc Nguyên
nhận người đàn bà nầy làm con nuôi trong gia đình để làm tăng giá trị
của cuộc hôn nhân? Dù thế nào đây cũng là một điều lý thú có thể nghiên
cứu thêm bằng những tài liệu về phía Nhật Bản (Trần Gia Phụng/bài đã
dẫn).
Nhận xét:
1)- Về phiên âm
tên Araki Sotaro: taro âm Hán Việt là thái lang.Theo phong
tục Nhật Bản, thái lang là tên đặt cho người con trai trưởng.(Có
vài tài liệu ghi là Sataro Araki ,đó là ghi theo kiểu người Âu, tên
trước, họ sau).Tên Việt Nam của Sataro là Nguyễn Thái Lang, có lẽ là dựa
theo chữ taro .Có vài tác giả gọi là Nguyễn Đại Lương, chắc là do
nhầm lẫn vì chữ Thái và chữ Đại (Hán tự) chỉ
khác nhau cái dấu chấm, còn chữ Lương là phần bên trái của
chữ Lang. Araki Sotaro đọc theo âm Hán Việt là Hoang Mộc
Tông Thái Lang.Tác giả Nguyễn Văn Xuân phiên âm là Mộc Thôn Tông Thái
Lang e không đúng (Mộc thôn = Kimura)
2.- Như trên đã
nói,tác giả Trần Gia Phụng phỏng đoán vợ của Sotaro có thể là một người
con nuôi và ông gợi ý phải nghiên cứu thêm những tài liệu về phía Nhật
Bản.Có lẽ ông muốn nói đến bản dịch bộ sách”Hòa văn ngọai thiên thông
thư”(trong đó ghi chép những liên hệ của người Nhật đến buôn bán ở
Hội An từ năm 1559 đến 1674, kể cả câu chuyện của
Sataro) mà ta chưa có.
Trong một
bài viết của ông Đỗ Thông Minh, một cựu du học sinh ở Nhật Bản nhan đề
là “Người Việt Nam đầu tiên ở Nhật Bản” tác giả có nhắc
đến cuốn”Những Samurai của biển”(Umi no Samuraitachi)do Ichiro Shiaishi
viết có ghi chép về cuộc hôn nhân Nhật Việt nầy. Chúng ta chờ đợi những
phát hiện mới từ phía những tài liệu Nhật Bản nầy.
3)-Cũng trong
bài viết”Người Việt Nam đầu tiên ở Nhật Bản”, tác giả ghi rõ
ràng….”Công chúa Nguyễn Thị Ngọc Hoa ,còn có tên là Vương Gia Cửu
là người Việt đầu tiên đến định cư ở Nhật Bản.
Một tác
giả khác, ông Mai Thanh Hải, trong cuốn”Chuyện kín cấm thành”(nhà
xuất bản Văn Hóa Thông TinVN, 2008), trong chương”Lấy chồng ngọai
quốc”, trang 16 viết rằng…..”…Chúa Nguyễn Phúc Nguyên có 5 con gái,
cô lớn tên là Ngọc Liên,…..cô út là Ngọc Đỉnh….còn lại ba con gái
nữa…..công nữ Ngọc Vạn gả cho vua Chân Lạp,…công nữ Ngọc Khoa gả cho vua
Chăm Pa là PôRôMê,và công nữ Ngọc Hoa gả
-3-
cho một thân
vương Nhật Bản đứng đầu các doanh nhân sang làm ăn buôn bán ở cửa biển
Hội An.(Bà Ngọc Hoa không để lại tư liệu, hồi ức nào)”
Còn nữa,
Việt Sử Giai Thọai có dẫn lời của cụ Đào Trinh Nhất(5),cho biết Chúa
Nguyễn Phúc Nguyên có 5 con gái theo thứ tự là Ngọc Liên, Ngọc Vạn, Ngọc
Khoa, Ngọc Đỉnh và Ngọc Hoa.
Không ai
trong 3 tác giả trên cho biết xuất xứ của thông tin trên cho nên ta
không biết cái tên Ngọc Hoa lấy ở đâu ra.
Thế còn BAVH
thì sao?
BAVH năm 1933,
cuốn 4 trang 268 , trong bài “Carnet d’un collectionneur”(sổ tay của một
nhà sưu tập), đoạn nói về những vùng có kiều dân Nhật bản xưa ở Đông
Dương(Anciennes colonies japonaises en Indochine) chép như sau:
Parmi les
armateurs japonais qui commerçaient avec l’Indochine,
au XVIIe
siècle, il convient
plus spécialement de retenir les noms dedeux d’entre
eux qui commerçaient avec l’Annam : Araki Sôtarô et
Shichirôbei
Eikechi.
Sôtarô avait
épousé en 1620, une jeune fille de la famille royale
de
Cochinchine. Elle s’appelait Amô et suivit son mari au Japon.
Lorsque
l’édit du Shogun interdit, en 1636, toute sortie du Japon
des sujets
japonais, ou toute entrée de ceux qui s’étaient expatriés,
elle était
encore dans ce pays. Elle mourut
en 1645. Elle est enterrée au temple Daion-ji àNagasaki, et
les descendants de son mari conservent un miroir qu’elle
avait
apporté d’Annam (1).
(Trong số
chủ tàu buôn Nhật Bản giao thương với Đông Dươngvào thế kỷ 17,đặc biệt
ghi nhận hai người trong số họ đã buôn bán với An Nam:
Araki Sotaro và
Shichirôbei Eikechi.
Vào năm
1620,Sotaro kết hôn với một tiểu thư thuộc hoàng gia….
BAVH không hề
nhắc đến cái tên Ngọc Hoa , cũng không khẳng định tiểu thư đó là con gái
của Chúa Nguyễn, mà chỉ nói chung chung :thuộc hoàng gia….
Trở lại thông
tin của tác giả Mai Thanh Hải “Bà Ngọc Hoa không để lại tư liệu, hồi
ức nào”, nếu ta hiểu ý ông muốn nói là “bà vợ VN của
Sotaro không để lại tư liệu, hồi ức nào’’ thì e không đúng. Bởi vì
qua những tài liệu đã phổ biến, ta đã nghe nói đôi điều về bà:
- Bà
là con của chúa Sãi,(hoặc là người trong hoàng gia) năm 1619 được gả cho
một thương nhân Nhật Bản tên là Araki Sotaro.
- Viện Bảo tàng Nghệ thuật
Nagasaki còn lưu trữ chiếc gương soi của bà.
- Hằng năm từ ngày 7 đến ngày
9 tháng 10, trong lễ hội Okunchi ở Nagasaki có một màn đám rước do hai
em bé đóng vai Sotaro và Wakaku đứng trên mũi một chiếc thuyền buôn.
(Okunchi là một lễ lớn, là niềm tự hào của Nagasaki).
-4-
Những điều nghe nói đó
nay đã được tác giả
Trương Văn Tân làm sáng tỏ thêm qua một bài ký
sự viết sau lần trở lại thăm viếng Nhật Bản gần đây. Thiên ký sự (với
hình ảnh minh họa) có tên là:”Một thoáng Phù tang”
Trong đọan nói về “Nàng công nương họ Nguyễn” tác giả viết
như sau:”…Tôi đi xe điện tìm đến con đường lịch sử Teramachi-dori(
đường Xóm Chùa). Ở giữa con đường Xóm Chùa là Đại Âm Tự (Daionji). Ngôi
chùa nầy có ít nhiều liên hệ đến Việt Nam. Phía sau ngôi chùa là một
nghĩa trang lâu đời dọc theo triền núi, có hàng ngàn, hàng chục ngàn
ngôi mộ chôn hài cốt của giai cấp quí tộc và giai cấp võ sĩ “samurai”
vài trăm năm trước.
…..Tôi
đến thăm chùa với mục đích tìm ngôi mộ của một vị công nương
Việt Nam, con của Chúa Sãi Nguyễn Phúc Nguyên
được gả về Nagasaki năm 1619, kết hôn với Araki Sotaro(Hoang Mộc Tông
Thái Lang), một thương nhân nổi tiếng đương thời và cũng là nhà hàng
hải kiệt xuất thuộc dòng dõi samurai …Trước cổng mộ thành phố Nagasaki
có dựng một bảng tóm tắt tiểu sử của ông Araki Sotaro và và người vợ,
một công nương Việt Nam với cái tên Nhật Wakaku(Vương Gia Cửu)…..Tôi
tìm hiểu thêm về mộ phần của Araki Sotaro qua thông tin trên trang sao
chụp từ sách tài liệu của nhà chùa. Được biết, Araki Sotaro sau khi
thành hôn với công nương Wakaku đã tự đặt thêm một cái tên Việt Nam là
Nguyễn Thái Lang. Công nương Wakaku nổi tiếng và được người dân
Nagasaki gọi bằng cái tên thân mật là Anio-san……Công nương mất năm
1645, như vậy bà sống ở Nhật 26 năm, được ban pháp danh là Diệu Tâm,
một pháp danh rất Việt Nam. Cũng theo trang thông tin nầy, hơn hai trăm
năm sau, vào thời Minh Trị, mộ phần của Araki Sotaro và Anio-san đã
được con cháu đời thứ 13 cải táng và mộ phần hiện tại chỉ có đời thứ 3,
thứ 12, 13 và 14(Araki Sotaro là đời thứ 1)
Đọc
bảng tiểu sử và tìm hiểu phần tiếng Nhật trên đó tôi có nhận xét sau:
- Phần tiếng Nhật: về lai
lịch,bảng tiểu sử ghi:”Vương Gia Cửu, một người con gái bà con bên
ngọai của Quốc vương An Nam. Chính quyền Nagasaki đã dùng chữ musume =người con gái (thường)chứ không dùng chữ
hime(chữ
nầy dùng để chỉ con gái của tướng quân Nhật, vợ tướng quân Nhật hoặc
dùng để dịch chữ “Princess”).
- Phần tiếng
Anh: Ở đọan viết bằng tiếng Anh, chữ relative được dùng để
chỉ liên hệ giữa công nương Wakaku và quốc vương An Nam , chứ không
phải dùng chữ daughter (During a trip to An Nam (Viet Nam) in 1619 Araki Sotaro was
betrothed to Wakaku, a relative of the King of An
Nam).
Tôi bắt đầu
tin rằng công nữ Wakaku chỉ là con nuôi của Chúa Sãi. Mãi đến khi tôi
tình cờ tìm được một tài liệu của Hội Hữu Nghị Nagasaki – Việt Nam
(Nagasaki-Việt Nam Frienship Association) thì sự thật đã sáng tỏ:
-5-

Bảng tiểu sử ông
Araki Sotaro và vị công nương Việt Nam do thành phố Nagasaki
dựng lên (hình
của Trương Văn Tân)
Trong bài Sotaro Araki and Princess Anio (của Hội Hữu Nghị
Nagasaki-VietNam) có đọan sau:
There was a
man in Nagasaki, Sotaro ARAKI, who lived from the late 16th century to
the early 17th century. At first he was a samurai in Kumamoto not far
south of
Nagasaki, and moved to Nagasaki in 1588 and started living there on an
estate. Japanese were quite active in those days, going down south and
building many Japanese towns in Southeast Asia.
-
Sotaro,
getting aboard a goshuin-sen (officially-licensed trading ship), went
to visit the Philippines, Vietnam, Thailand, Cambodia and was said to
have acquired a vast fortune from trade. In 1619 in what is now Hue,
he met and married Wakaku, a woman of maternal bloodline of the
Vietnamese King who adopted her as a daughter. Sotaro went
home with his new bride, and built an emporium (trading house) in
Motoshikkui-machi in Nagasaki. He was surely the first Japanese to
have an international marriage and came back to Japan with a King’s
daughter, albeit an adopted one. Princess Wakaku, while living in
Nagasaki, was called Ani-o-san and was well-liked by the Nagasaki
citizens…
Xin tạm dịch
đọan cần thiết:…”Năm 1619 tại nơi mà hiện nay gọi là Huế ,ông gặp
gỡ và kết hôn với một người con gái thuộc dòng bên ngọai
được Vua An Nam nhận làm con nuôi. Sotaro trở về nước với
cô dâu mới, và gầy dựng một trung tâm thương mại tại
Motoshikkui-machi,ở Nagasaki. Có lẽ ông là người
Nhật
đầu tiên kết hôn với người nước ngoài và trở về Nhật với một công nữ
con Vua, cho dù chỉ là con nuôi….”
- 6 -
Đến đây có
thể tạm kết luận như sau:
Chúa Sãi có 4
người con gái được ghi vào sử sách và tiểu sử cũng khá rõ ràng. Ngoài
4 công nữ đó,Chúa còn một người con nuôi gả cho một thương nhân Nhật
Bản thuộc dòng dõi võ sĩ đạo, giàu sang và có thế lực. Bà theo chồng
qua sinh sống ở Nhật trong 26năm, được người Nhật ở Nagasaki quí mến.
Khi bà chết, mộ bà được chôn cạnh mộ chồng ở bên trong một ngôi chùa
tại Nagasaki, sau nầy con cháu đời thứ 13 đã cải táng đi đâu không rõ.
Riêng
về câu “thuộc dòng bên ngọai của vua An Nam” theo thông tin từ
tài liệu Nhật bản thì nếu hiểu vua An Nam chỉ Chúa Sãi thì bên
ngọai đây là chỉ họ Mạc. (Thương nhân các nước ghi ghé Đàng Trong, họ
xem chúa Nguyễn là vua An Nam, hơn nữa “tại nơi mà nay gọi là Huế”giúp
ta hiểu vua An Nam chính là Chúa Sãi)
Chuyện của bà
là một chuyện có thật và tên thật của bà là gì không còn cần thiết
nữa. Đã có người gọi bà là Công nữ Ngọc Hoa, thôi thì ta hãy cứ tạm
gọi bà bằng tên đó cũng được.
Chú
thích:
(1)Tác giả
bài viết thành thật cám ơn chị Quỳnh Chi đã giúp giải thích các từ
tiếng Nhật trong bài nầy.
(2)BAVH:Bulletin des Amis du vieux Hué=Tập san của Hội Đô Thành Hiếu
cổ.(cf Généalogie des Nguyen avant Gia Long, năm 1920,
trang 324).
(3)Hiếu
Văn hoàng hậu, tức là bà MạcThị Giai,
con gái của Mạc Kính Điển,bà gọi
MạcCảnh Huống là chú ruột.
Con gái bà là Ngọc Liên lại lấy Nguyễn Phúc
Vinh (tức Mạc Kính Vinh, con của Mạc Cảnh Huống) Vậy Ngọc Liên vừa gọi
Mạc Cảnh Huống là ông chú vừa gọi là cha chồng.
Chưa hết!
Bà MạcThị Giai là chắt nội, cháu nội, cháu gọi bằng bác, là chị, là em
của tất cả vua nhà Mạc trị vì từ 1527 đến 1625
4)Hai
phó tướng nầy được cải họ, cho mang quốc tính.
(5)Cụ Đào
Trinh Nhất sinh năm 1899, con cụ Đào Nguyên Phổ,rể cụ Lương Ngọc
Quyến. Cụ Đào Trinh Nhất là học giả, và là nhà báo lỗi lạc. Cụ là tác
giả cuốn “Nước Nhựt Bổn-30 năm duy tân”.