|
Các Phương pháp Tư
Duy và Sáng Tạo bài XII: Đảo Lộn Vấn Đề
Hồi còn bé, có một anh chàng sau khi "hoàn tất nghiã vụ Thanh Niên Xung Phong" (NTXP)
về lại xóm cũ, anh ta hay kể cho lũ nhỏ chúng tôi nghe đủ thứ chuyện trên
đời từ chuyện ăn con mối chuá sao cho ngon cho đến chuyện làm thế nào giết
chết được ... con điả (dĩ nhiên đây mãi mãi chỉ là huyền thoai):
"Huyền
thoại thời tuổi thơ thường cho rằng điả là con vật không thể nào giết được...
vì đem chặt làm nhiêù đoạn thì y như rằng mấy hôm sau mỗi phần thân thể cuả
con điả nguyên thuỷ sẽ biến thành một con điả con mới. Đã vậy, đem nó
phơi khô cả năm cho đến muà mưa sau thi đỉa lại sống lại ... "dai như điả
đói". Vậy mà anh hàng xóm TNXP đã tuyên bố với tụi nhỏ rằng anh ta đã thành
công tìm ra phương pháp tiêu diệt con điả rất tuyệt vời .... Sau nhiều lần
năn nỉ, chúng tôi mới đươc tiết lộ bí mật: "Muốn cho điả chết hẳn thì chỉ có
nước ... lấy cây đuã ăn cơm đâm xuyên dọc vào đầu con đỉa và lôn trái nó từ trong ra
ngoài (nghiã là bộ da con điả bây giờ trở thành ... bộ đồ lòng! "
Lúc đó tôi vô cùng
kinh ngạc. Thật là "gớm" nhưng cũng thật là ....sáng tạo?!!! Không làm gì được
thì "lộn trái" nó ra hổng chừng đó là phương cách giải quyết êm đẹp nhất cho
vấn đề mà mình đang gặp
Thưa các bạn,
phương pháp suy luận đảo lộn vấn đề đã được con người biết đến và
sử dụng
rất lâu đời. Ở trung học chúng ta cũng đã làm quen với lối suy luận
này khi mà các HS lớp 10 được học về cách chứng minh phản chứng và HS còn
được giới thiệu về luật De Morgan -- Augustus De Morgan
(1806-1871). Tuy nhiên, với 1 cái nhìn thoáng hơn
thì phương pháp đảo lộn vấn đề có rất nhiều cách áp dụng chớ không chỉ gói
gọn trong vài thứ đã học.
- Đảo lộn hay phủ định toàn bộ vấn
đề
- Đảo lộn hay phủ định một phần
vấn đề
- Đảo lộn hay phủ định chức năng
- Đảo lộn hay phủ định hình dáng
hay không gian (từ trên xuống, từ trong ra, ...)
- Đảo lộn hay phủ định màu sắc hay
đặc tính
- Đảo lộn hay phủ định thứ tư hay
thời gian
- Đảo lộn hay phủ định về số hay
chất lượng
- Phản ví dụ.
Một số tình huống áp
dụng: Như là các ví dụ minh hoạ thêm chúng tôi xin trích ra đây
vài tình huống
-
Đôi khi bạn phải
ở trong thế bị động không biết loay hoay để trả lời câu hỏi "Tai sao ...?"
(why) thì có cách đơn giản để thay cách nhìn vấn đề là đặt ngược thành câu
hỏi "Tại sao không?" (Why not?)
-
Câu chuyện cổ
minh hoạ việc đảo lộn chức năng:
Vị hoàng đế muốn giết một nhà thông thái ông ta ra lệnh bỏ vào trong một
bình sứ cao cổ hai viên hắc ngọc và truyền để bình sứ lên chung với 1 mâm
thức ăn vô cùng thịnh soạn. Sau đó, cho goi nhà thông thái ra mà phán rằng:
"Sau nhiều lần nhà ngươi cãi lệnh trẫm, nay trẫm quyết định ban cho ngươi
một ân huệ cuối cùng -- Ta đã bỏ sẵn vào bình sứ đặt trên mâm thức ăn
trước mặt ngươi hai viên ngọc một viên là hồng ngọc còn viên kia là hắc
ngọc. Nhà ngươi được ăn bất kì thứ gì trên mâm và sau đó nhà ngươi được
lấy ra một viên ngọc từ trong bình sứ. Viên ngọc còn lại sẽ thuộc về ta.
Tùy theo số phận cuả nhà ngươi, nếu ngươi lấy ra được viên hắc ngọc thì ta sẽ lệnh chém đầu ngươi
lập tức"
.........
Nhà thông thái biết rất rõ là ông vua chỉ muốn giết mình nên chắc chắn bên
trong bình sứ chỉ có hai viên hắc ngọc nên sau một hồi suy nghĩ ... ông ta
quyết định thay vì ăn thức ăn trên bàn thì ông ta bình tĩnh cho tay vào
bình sứ tóm lấy 1 viên ngọc trong lòng bàn tay và rút ra ... không để ai
kịp thấy ... bỏ tỏm vào miệng nuốt chửng viên ngọc. Rồi tuyên bố với vua:
"Kính thưa hoàng thượng: thần đã ăn xong món ăn thần thích đó là viên ngọc
mà ngài đã ban cho ... bây giờ xin ngài hãy xem xét viên ngọc còn lại
trong bình nếu đó là viên màu đen thì thần đã nhận được viên hồng ngọc"
-
Dùng quan niệm
hay cái nhìn "ngược ngạo" đôi cũng giúp tìm ra chân tướng cuả vấn đề

Tùy theo hướng nhìn mà thấy "vịt"
hay "thỏ"
-
Phản ví dụ: Thay
vì phải tìm cách chứng tỏ một luật A đúng cho một tổng thể S thì
chỉ cần tìm ra một bộ phân nhỏ hay X trong tổng thể S mà luật
A không còn đúng nưã và như vậy luật A lập tức bị phủ nhận.
-
Tiêu cực hoá các
mệnh đề: Chẳng hạn như khi làm việc với các vấn đề về dịch vụ cho khách
hàng, bạn có thể liệt kê tất cả các phương cách làm cho dịch vụ này trở
nên tồi tệ qua đó bạn có thê7 kiếm ra được nhiều ý hay
-
Làm cái gì đó mà
chưa ai thử: Thí dụ: Hãng máy tính Apple tiến hành nhiều thứ mà hãng IBM
chưa từng. Các xe hơì Nhật thường nhẹ và sử dụng xăng hiệu quả hơn
-
Sử dụng Kim-chỉ-nam
"Cái gì sẽ đến nếu ..." -- Liệt kê ra các cặp hành động trái ngược mà có
thể áp dụng cho vấn đề bạn đang gặp và tự hỏi "Cái gì có thể đến nếu thay
một đặc tính này bởi đặc tính đối nghịch?"
-
Đổi chiều/hướng
hay đổi vị trí cuả cái nhìn.
-
"Đẩy-Kéo" các
hiệu quả: Nếu muốn tăng sản lượng hàng tiêu thụ hãy nghĩ về việc giảm
chúng
-
Hoán đổi thất bại
với thành công và ngược lại: Nếu có viêc gì đó trở nên tồi tệ hày nghĩ về
mặt tích cực cuả trạng thái đó. Chẳng hạn nếu máy computer bi hỏng, tôi
mất nhiều thứ cất giữ trong đó, thì cái gì hay ho từ sự việc này có thể
rút ra? Bài học: Cài đặt lại tốt hơn, hay không dùng nó nưã mà để toàn bộ
thì giờ cho gia đình ...
|