Những bài cùng tác giả
Vài dòng về nhà toán học Henri Cartan (1904-2008)
Nhà toán học Henri Cartan vừa mất ngày 13/8/2008, thọ 104 tuổi – (đừng
nhầm với nhà toán học Elie Cartan, bố ông). Ông là nhà toán học Pháp nổi
danh, cựu giáo sư đại học Paris và Ecole normale supérieure rue d’Ulm,
và là người đồng sáng lập ra nhóm Bourbaki (1935) với các nhà toán học
Claude Chevalley, Jean Coulomb, Jean Delsarte, Jean Dieudonné, Charles
Ehresmann, René de Possel, Szolem Mandelbrojt, André Weil. Ông là chuyên
gia về hàm giải tích nhiều biến phức, tôpô đại số, đại số đồng điều. Ông
có nhiều học trò là những nhà toán học nổi tiếng như các giáo sư
JP.Serre (huy chương Fields 1954 và giải Abel 2003), René Thom (huy
chương Fields 1958), vv. và “xêmina Cartan” (khoảng từ 1948 đến 1964) ở
Ecole normale supérieure được coi là một đóng
góp rất quan trọng cho nền toán học. Đã có nhiều nhà toán học nói và
viết về những công trình của ông. Tôi không thuộc ngành chuyên môn của
ông, nên không thể “múa rìu qua mắt thợ”.
Nếu tôi viết những dòng này về ông, là vì lý do khác. Ông là một trong
những nhà khoa học bền bỉ ủng hộ cuộc chiến đấu giải phóng dân tộc của
Việt Nam, và đấu tranh cho hòa bình sớm trở lại trên đất nước này trong
thời gian chiến tranh Việt-Mỹ.
Riêng tôi có hai kỷ niệm liên quan đến ông.
Một lần (với thời gian trôi qua, tôi không nhớ chắc thời điểm, có lẽ vào
năm 1973 gì đó), ông Cartan gọi điện mời tôi đến gặp ông ở nhà riêng của
ông ở boulevard Jourdan, Paris quận 14, “có việc”. Tôi tới gặp, mới rõ
là ông nhờ tôi nhắn cho ông Lê Văn Thiêm rằng Hội Toán học Việt Nam nên
làm đơn xin gia nhập Liên hiệp Toán học quốc tế (IMU, International
Mathematical Union). Ông giải thích: vì ông là chủ tịch IMU khóa 67-70,
nên ông đương nhiên là Phó chủ tịch Hiệp hội này khóa tiếp theo, và sắp
hết nhiệm kỳ. Ông đang phụ trách nên có ảnh hưởng, có thể giúp thực hiện
việc Hội Toán học Việt Nam gia nhập IMU. Ông còn ân cần căn dặn là đừng
lo không có tiền đóng hội phí, cứ gia nhập rồi sẽ liệu sau. Tôi chuyển
lời đó cho ông Thiêm và sự việc sau đó diễn ra cũng có kết quả. Vào dịp
đó ông Cartan cũng kể với tôi là khi ông Thiêm còn đang soạn luận án
dưới sự hướng dẫn của ông G.Valiron (cũng là người hướng dẫn luận án ông
Laurent Schwartz, tuy ông Thiêm có một thời theo học ở Thụy Sỹ nơi nhà
toán học R.Nevanlinna), ông Valiron ở gác trên, ông Cartan ở gác dưới
cùng địa chỉ, ông Thiêm hay lại, nên gặp luôn.
 |
 |
 |
Henri Cartan |
José Luis Massera |
Lê Văn Thiêm |
Việc thứ nhì mà tôi muốn kể là tháng 12/1975, vợ chồng tôi được mời dự
Hội nghị Liên-Mỹ về giảng dạy toán học (Conferencia Interamericana sobre
Educacion Matematica) ở Caracas (Venezuela). Trước khi trở về Pháp, mấy
nhà toán học Nam Mỹ nhờ vợ chồng tôi cầm về Paris một bức thư khẩn thiết
kêu gọi các nhà toán học Pháp can thiệp để cứu nhà toán học tiến bộ José
Luis Massera nước Uruguay, đang bị chính quyền nước này bắt giam với
nguy cơ bị tử hình. Tôi cầm bức thư đó về chuyển cho nhà toán học
Jean-Pierre Kahane. Với sự can thiệp của Ủy Ban Toán học (Comité des
mathématiciens), một tổ chức mà ông Cartan thành lập mấy năm trước đó
cùng với các nhà toán học Pháp Laurent Schwartz và Mỹ Lipman Bers, ...,
và với sự hỗ trợ của nhiều nhà khoa học thế giới, rốt cục ông Massera
được giải thoát.
Trong một số việc, tôi chỉ đóng vai trò kẻ trung gian, và khi đã xong
công việc “đầu mối” thì tôi lặng lẽ rút vào bóng tối, nên không ghi chép
chi tiết, chỉ nhớ đại khái kết quả; vả lại tôi ít giao dịch với ông
Cartan, chứ tôi không có quan hệ nhiều như đối ông Laurent Schwartz.
Nhưng có điều mà tôi có thể khẳng định được, là ông Henri Cartan là
người tiến bộ và hào hiệp; danh vọng không làm ông quên việc giúp đỡ
người khác. Viết mấy dòng ngắn ngủi này tưởng niệm ông, tôi không có ý
“thấy sang bắt quàng làm họ”, tôi chỉ muốn bày tỏ cái ý: dù trong thời
đại thị trường hóa mà ý tưởng cá nhân làm giàu đang được coi là siêu
việt, vẫn còn có những người Việt Nam không quên công ơn những người đã
giúp nước mình trong những ngày gian khổ.
Bùi Trọng Liễu
Đã đăng trên
Diễn Đàn
©
http://vietsciences.free.fr
và http://vietsciences.org Bùi Trọng Liễu
|